Linia tramwajowa w drodze z Górnego Rynku na plac Demla biegła dzisiejszą ulicą Szersznika. Po prawej stronie tramwaj mijał barokowy kościół św. Krzyża. Pod enigmatyczną nazwą „plac Demla” krył się cieszyński rynek. Miejscowi radni uhonorowali w ten sposób wieloletniego burmistrza Jana (Johanna) Demla (1825–1892). Rynek w tym miejscu znajduje się od XIV wieku (wcześniej tę funkcję pełnił dzisiejszy Stary Targ).
Swój dzisiejszy wygląd – podobnie jak cały Cieszyn – zawdzięcza po części wielkiemu pożarowi z 1789 roku, który zniszczył większość miasta. Nieliczne ocalale kamienice, wcześniej renesansowe czy barokowe, zyskały elementy rokokowe i klasycyzujące. Z kolei wznosząc nowe budynki często inspirowano się Wiedniem – a nawet korzystano z usług wiedeńskich architektów. Czasy sprzed wielkiego pożaru pamięta studnia św. Floriana na cieszyńskim Rynku (pomnik świętego pochodzi z 1777 roku i jest dziełem rzeźbiarza Wacława Donaya). Częściowo ocalała też kamienica Konczakowskich (Rynek 19) z renesansowo-barokowym dziedzińcem wewnętrznym. Dawniej jej właścicielem był Bruno Konczakowski
(1881–1959), kolekcjoner militariów (to jego zbiory stały się podstawą do stworzenia wawelskiej zbrojowni). Spośród budynków na Rynku uwagę przykuwał hotel „Pod Brunatnym Jeleniem”. Od połowy XVIII wieku gościli tam wielcy tego świata. Cesarz Józef II, francuska królewna Maria Teresa (córka Ludwika XVI i Marii Antoniny), car Paweł I, car Aleksander I, osławiony wielki książę Konstanty, cesarz Ferdynand I... Z czasem podupadł, ale wyremontowano go i w 1912 roku otwarto z wielką pompą. Wyglądał niczym żywcem przeniesiony z austriackiej stolicy. Trzy piętra, 67 pokoi hotelowych, centralne ogrzewanie, lodówki, winda, elektryczne oświetlenie, na parterze kawiarnia, restauracja, sala balowa, sala koncertowa, kręgielnia, salon fryzjerski, salon kosmetyczny. W czasie I wojny światowej bywali tu niemiecki cesarz Wilhelm II i bułgarski król Ferdynand I.
Gmach, w którym znajduje się obecnie Cieszyński Ośrodek Kultury – Dom Narodowy, również niegdyś był hotelem. Zniszczony budynek kupili miejscowi Polacy, chcąc mieć siedzibę dla polskich stowarzyszeń, które dotychczas miały poważne problemy lokalowe. Dom Polski w Cieszynie otwarto w 1901 roku. Wspominając o tej inicjatywie, nie można zapominać o kontekście historycznym. Jeszcze w połowie XIX wieku w Cieszynie dominował język polski (w wersji dialektowej, ale wszystkie języki funkcjonowały w wersji dialektowej – niemiecki i czeski również). Zaczęło się to zmieniać głównie z dwóch przyczyn – po pierwsze, napływ niemieckich urzędników i inteligencji z innych części monarchii austriackiej; po drugie, miejscowi germanizowali się, traktując przejście do świata kultury niemieckiej jako przejaw swoistego awansu cywilizacyjnego.
Jednak większość miejscowych Polaków wychodziła z założenia, że skoro mieszkają w Cieszynie i w Księstwie Cieszyńskim od pokoleń i są pełnoprawnymi obywatelami austriackiej monarchii, to należy im się równouprawnienie w zakresie języka. We współczesnej debacie dość często przeciwstawia się im rzekomo „prawdziwych Ślązaków”, którym bliżej było do kultury niemieckiej. W rzeczywistości jedni i drudzy byli Ślązakami (cieszyńskimi), tyle, że jedni akcentowali przywiązanie do języka ojczystego, a drudzy absolutyzowali różnice, dzielące mówiących po polsku mieszkańców Księstwa Cieszyńskiego i Polaków z innych terenów (szczególnie z biednej i zacofanej pod wieloma względami Galicji). Większość mieszkańców Księstwa Cieszyńskiego popierała polski ruch narodowy (w samym Cieszynie górą byli jednak zwykle niemieccy liberałowie). Wyjątkową manifestacją ich poglądów politycznych był zorganizowany 27 października 1918 roku wiec na cieszyńskim rynku, na którym kilkadziesiąt tysięcy osób uroczyście proklamowało przynależność regionu do odradzającej się Polski. Co więcej, to w Cieszynie siedzibę miała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, powstała 19 października 1918 roku. Władzę przejęła po bezkrwawym zamachu w nocy z 31 października na 1 listopada, czyli dziesięć dni przed symboliczną datą odzyskania przez Polskę niepodległości! W budynku Domu Polskiego mieści się dziś Cieszyński Ośrodek Kultury – Dom Narodowy, gdzie znajdują się m.in. Galeria 12 i polskie Centrum Folkloru Śląska Cieszyńskiego.
Niedaleko rynku znajdują się Muzeum Śląska Cieszyńskiego, najstarsze publiczne muzeum na terenie dzisiejszej Polski (założone w 1802 roku), a obok niego urokliwy Park Pokoju, nazwany tak z okazji zawarcia w 1779 roku w Cieszynie pokoju, kończącego bawarską wojnę sukcesyjną, którą toczyły Austria i Prusy. W parku można zobaczyć pomnik księdza Leopolda Szersznika (1747–1814), twórcy muzeum i najwybitniejszej postaci Cieszyna epoki oświecenia.
autor: Michael Morys-Twarowski
