Cieszyn roku 1911 i Cieszyn po roku 1911
W niedzielę, 12 lutego 1911 roku, zainaugurował swoją działalność tramwaj w Cieszynie, biegnący od Wyższej Bramy (przystanek Bielska) do dworca kolejowego (przystanek Dworzec Kolejowy). O godzinie 11.30 prominenci odbyli próbną podróż, po której w jednym z hoteli – jak to ujął korespondent „Gwiazdki Cieszyńskiej” – oblewali nowe dzieło szampanem i nawzajem sobie prawili nieszczere pochlebstwa i komplimenta. O godzinie 13.00 cieszyński tramwaj ruszył w pierwszy kurs. Pierwszego dnia wagony były nabite ludźmi, sprzedano łącznie 4000 biletów.
Mieszkańcy Cieszyna mogli czuć dumę, że w modernizacyjnym wyścigu nie pozostają w tyle. To nie było tak, że w dawnej Austrii odgórnie implementowano pewne rozwiązania i wszystkie miejscowości rozwijały się jednakowo. Wiele w tym było zasługi samych cieszyniaków, którzy zapatrzeni w stołeczny Wiedeń, starali się stworzyć „mały Wiedeń” u siebie.
Tramwaj był dopełnieniem poczynionych na przestrzeni kilkudziesięciu lat inwestycji. Powstały piękny dworzec kolejowy i gazownia, na ulicach lampy gazowe wyparły naftowe, wzniesiono imponujący budynek teatralny, otwarto nowoczesne łaźnie, wolne chwile spędzano w stylowych kawiarniach i pięknych parkach. W przestrzeni publicznej jako patron licznych budynków i instytucji obecny był cesarz Franciszek Józef, ale monarcha gościł też w sercach. Entuzjastycznie witano go w czasie odwiedzin miasta – po raz ostatni w 1906 roku. Był to zaiste nosz cysorz, bo w swojej długiej tytulaturze, na 32. miejscu, miał też godność „Herzog zu Teschen”, czyli księcia cieszyńskiego.
Cieszyn początku XX wieku wykorzystywał swoją szansę, chociaż Księstwo Cieszyńskie znalazło się w podziale administracyjnym w pewnym zawieszeniu – będąc tylko wschodnią częścią kraju koronnego zwanego Śląskiem Austriackim, którego stolicą była Opawa. Miasto nad Olzą było siedzibą licznych stowarzyszeń, redakcji i szkół, w jego okolicy bujnie rozwijał się przemysł (Księstwo Cieszyńskie było wówczas jednym z najbardziej uprzemysłowionych i najgęściej zaludnionych regionów na kontynencie), a górskie okolice kusiły turystów. Na ocenę tamtych czasów miały wpływ też późniejsze tragedie. Lata I wojny światowej przyniosły biedę i głód, a tysiące mężczyzn z Księstwa Cieszyńskiego musiało przywdziać austriacki mundur i przelewać krew za Austrię. Później w 1918 roku rozleciała się monarchia Habsburgów, a w Cieszynie władzę przejął legalny rząd stworzony przez miejscowych Polaków, stanowiących większość mieszkańców – Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. Na jego czele stanęli ksiądz Józef Londzin, dr Jan Michejda i Tadeusz Reger, posłowie do Rady Państwa w Wiedniu, wybrani w ostatnich przedwojennych, powszechnych wyborach.
Jednak niedługo potem w praskich gabinetach zapadła decyzja o ataku na Cieszyn. W styczniu 1919 roku Czesi najechali polską część Księstwa Cieszyńskiego – i za tę kilkudniową wojnę Cieszyn zapłacił olbrzymią cenę. Po zawarciu rozejmu najpierw spodziewano się, że o losach miasta i regionu rozstrzygnie plebiscyt – a każda ze stron odwoływała się do poczucia odrębności charakteryzującego Ślązaków cieszyńskich, niezależnie od tego, czy pochodzili z polskich, niemieckich czy czeskich rodzin. Ostatecznie w 1920 roku w dalekim Spa arbitralnie podzielono Cieszyn i Księstwo Cieszyńskie. Rzeka Olza stała się nagle rzeką graniczną, a miasto dosłownie przerżnięto granicą. Później przyszedł kryzys okresu międzywojennego. W 1938 roku po prawie dwóch dekadach zachodnia część Cieszyna znowu znalazła się w granicach Polski, ale już w 1939 roku zaczął się horror niemieckiej okupacji, ciągnący się do 3 maja 1945 roku – III Rzesza trwała nad Olzą niemal do samego końca, bo skapitulowała ledwie pięć dni później.
Decyzją Józefa Stalina Cieszyn znowu podzielono granicą państwową. Dopiero wejście Polski i Czech do strefy Schengen sprawiło, że w 2007 roku wreszcie zniknęły budki graniczne, a wschodni Cieszyn i zachodni Czeski Cieszyn wyglądają jak jedno miasto, chociaż będzie potrzeba lat i szczęścia, by zabliźnić powstałe rany.
Tramwaj w Cieszynie, powstały w 1911 roku, nie przetrwał zmian politycznych. W 1920 roku jego linia została przedzielona granicą państwową, w 1921 roku został zlikwidowany. Tragiczny symbol tego, jak mówiąc kolokwialnie, Cieszyn zaczął się zwijać. Ale się nie zwija – dwie połówki podzielonego miasta, jakby napędzając się wspomnieniem o czasach dawnej Austryi, starają się nawiązać do tamtych sukcesów i odzyskać utraconą chwałę.
Trudno opowiadać o przeszłości Cieszyna, bo jest bardzo nietypowa – ujęcia przeszłości wyniesione z podręczników (nawet akademickich) Polski i Czech niewiele pomogą, bo losy Cieszyna miały swoją specyfikę. Można próbować ujęcia chronologicznego, jak w dawnych kronikach. Można próbować ujęcia problemowego, jak w monografiach naukowych. Ale można też inaczej – ruszyć szlakiem dawnego tramwaju cieszyńskiego i na każdym przystanku odkrywać kolejny element układanki, który składa się na dawny Cieszyn.
Teksty w zakładce Przystanki: Michael Morys-Twarowski
Fotografie w zakładce Przystanki: Wojciech Wandzel, Renata Karpińska, Anna Fedrizzi-Szostok
Projekt tablic przystankowych: Tutej
Na stronie www wykorzystano ilustracje ze zbiorów: Muzeum Těšínska, Muzeum Śląska Cieszyńskiego, Książnicy Cieszyńskiej oraz z publikacji: H. Wawreczka, J. Spyra, M. Makowski „Cieszyn i Czeski Cieszyn na starych widokówkach i fotografiach”, Nebory 1999; R. Karpińska „Cieszyn Robi wrażenie”, Cieszyn 2014; R. Karpińska „ Zwiedzaj Cieszyn z Trzema Braćmi”, Cieszyn, 2021
